Türkiye’de Üretilen İlk Fabrikasyon Elektrik Motorları

Babam 1956 senesinde Mithat Paşa Sanat Enstitüsünde  Elektrik Atölyesi Şefliği görevinden istifa ediyor ve İzmir’in Çankaya semtinde elektrik motor tamir atölyesi açarak serbest çalışma hayatına başlıyor.

Bu yıllarda Türkiye’de elektrik malzemelerinde ve diğer teknik malzemelerde ve bunlarla ilişkili hizmet konularında tam bir yokluk yaşanıyor. Ahmet Taner Tamir atölyesi faaliyete geçtikten kısa bir süre sonra elektrik motorlarını tamir ettiği Kemal Dülger ve ortağı Hamdi Dülger’le tanışıyor.

Kemal ve Hamdi beylerin Çınarlı semtinde yağ fabrikaları var ve ayrıca yağ üretiminde kullanılan (çırçır makinaları gibi) bazı makinalar üretiyorlar. Makinalarında kullanmak için elektrik motorlarına ihtiyaçları var fakat piyasadan bulamıyorlar. Tek tük bulabildikleri ithal motorlar da çok pahalı. Tam anlamı ile yokluklar dönemi.

Bu aydın ve girişimci insanlar Türkiye’de sanayi döneminin artık başlayacağına inanmışlar. Ama her şey çok yavaş ilerliyor ve ayrıca para ise en zor bulunan meta. Kemal bey babama “Sen bize yol göster yardım et bu motorları biz üretelim” diyor.

Babam için bulunmaz bir fırsat; konuyu çok iyi bildiğini farkında, hevesli fakat hiç parası yok. Teklifi hemen kabul ediyor. Kemal ve Hamdi beylerin fabrikalarında dökümhane ve işleme atölyeleri var ancak o güne kadar elektrik motorunun gerektirdiği teknik kalitenin çok daha altında olan konularda imalat yapmışlar. 1956 yılında giriştikleri  yoğun çaba 1958 yılında aşağıdaki broşürlerde görülen “TÜRKİYE’DE ÜRETİLEN İLK FABRİKASYON ELEKTRİK MOTORLARI”nın üretilmesi ile sonuçlanıp tarihteki yerini alıyor.


KDA ve KHD Elektrik Motorları S-1

KDA ve KHD Elektrik Motorları S-2

11 Ekim 1985 de Kemal Dülger beyle  yapılan sohbetten notlar:

SORU : İlk elektrik motoru yapmaya nasıl karar verdiniz, o zaman motor yapabileceğinize inanıyor muydunuz?

KEMAL BEY : Ben kendime değil Ahmet’e inandım. Çünkü bu adamda bir iş var dedim kendi kendime. Elimde imkan olduğu kadar, başka sanayiler var içeride. Yağlar var, bir sürü pamuk makinaları ama ben Ahmet’e inandım, kendimi ona bağladım.

SORU: Peki Ahmet beyin hangi yönü size güven verdi?

KEMAL BEY : İlk gününden zaten tipinden konuşmasından bana kanaat getirdi ki, bu adamda iş var. Bende nihayet iş adamıyım. Hala ona bağlıyım.

Bu girişim sonucu 3HP ile 10HP güçleri arasında 800 adet civarında elektrik motorları üretiliyor. Bu motorların bir kısmını Kemal bey kendi üretimi makinalarda kullanıyor geri kalan ise başarı ile piyasaya satılıyor. Ama üretime devam edilmiyor.

SORU : Niye devam etmek istemediniz?

KEMAL BEY : Parti meselesi. Ben çalışmaktan başka bir şey bilmem. Ahmet bey karşıma çıktı, onun elini tuttum, o da benim elimi tuttu, devam ettik. Bu motorları yapan Ahmet beydir. Fabrika bunundur.

Kemal bey Parti meselesi ile Demokrat Partiyi ve 1960 ihtilalini kastediyor. Hamdi bey’ in ağabeyinin Adnan Menderes’in bacanağı olması nedeni ile her iki ortak da Menderes’e çok yakınlar. İhtilalden sonra işlerini büyük ölçüde tasfiye ediyorlar. Kemal bey ‘fabrika bunundur’ sözü ile’ esas işi bilen Ahmet beydir, bu işlere o devam etsin demek istiyor.

Nitekim Kemal beyin dileği yerine geliyor. Babam Kemal beyle giriştikleri imalat faaliyetinden de edindiği pratik deneyim  ile 1960 yılında kendisi Elektrik motoru imalatına başlıyor ve bu günün FAZ ELEKTRİK firmasının imalat temeli atılmış oluyor.

Deniz Taner
24 Şubat 2013, İZMİR

Advertisements